In dit artikel geeft ruiter- en dierenfysiotherapeut Francis Gommans van de Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie bij Dieren jullie een kijkje in haar keuken. Zij vertelt vandaag over de combinatiebehandeling van amazone Noëlle en haar paard Hippo. Een dierenfysiotherapeut is altijd eerst opgeleid tot fysiotherapeut voor mensen en heeft daarna de opleiding tot dierenfysiotherapeut gevolgd. Deze combinatie van opleidingen zorgt voor een uniek behandelconcept om precies dáár te kunnen behandelen waar nodig. Problemen liggen vaak bij zowel ruiter als paard. Maar soms ligt een probleem echter meer bij het paard. Andere keren ligt het probleem meer bij de ruiter, of versterken/onderhouden ze elkaars probleem.
Noëlle meldde zich bij ruiterfysiotherapeut Francis met klachten in haar rug en rechterbil. Daarnaast had ze minder kracht in haar rechterbeen. Ze gaf aan dat ze moeite had om haar paard in de rechterlengtebuiging te rijden. Ook had ze het idee dat haar paard mogelijk stijver was in de rechterwendingen. Ze gaf aan dat ze verwachtte dat het kwam door haar eigen houding en inwerking op het paard. Ze wilde in eerste instantie aan zichzelf werken om zo haar paard beter te kunnen begeleiden in het rijden.
Gelukkig zijn steeds meer ruiters zich ervan bewust hoe groot de invloed is van de inwerking van hun eigen lichaam op dat van het paard. En steeds vaker consulteren ruiters een hippisch oefentherapeut(oefentherapeut gespecialiseerd in ruiters), ruiterfysiotherapeut, ruitercoach, volgen ruiterfitness of doen ze een jokertraining. Het is steeds gebruikelijker om te werken aan je houding en zit en zo het welzijn van het bereden paard te verbeteren.
Dit kun je als ruiter doen door:
- Workshops doen
- Houding en zitlessen volgen
- Online scholingen (Wist je dat Francis een online scholing voor ruiters heeft gemaakt?
- Boeken lezen
“Een goede ontwikkeling vinden wij als dierenfysio’s” geeft Francis aan. Je kunt als dierenfysio een succesvolle en goede behandeling geven, maar als de ruiter niets verbetert dan komt het probleem terug. Als je als ruiter steeds dezelfde patronen herhaalt in je lichaamsgebruik en daarmee een verkeerde (onbewuste) inwerking hebt op het paard, kunnen de klachten bij het paard steeds terugkomen. Steeds meer dierenfysiotherapeuten betrekken daarom de instructeur, een fysio- of oefentherapeut of een ruitervitaalcoach.
Moeten ruiter en paard altijd bij dezelfde therapeut?
Niet iedere dierenfysiotherapeut blijft het fysio-vak in de humane fysiotherapie uitvoeren. Wel zijn ze in de basis nog steeds fysiotherapeut en kunnen dus wel problemen in jouw houding en zit signaleren. Ze kunnen je dan doorverwijzen naar een (dieren)fysiotherapeut die wel nog mensen behandelt.
Er zijn steeds meer fysio- en oefentherapeuten die zich speciaal richten op de behandeling van ruiters. Zij worden hippisch oefentherapeut of ruiterfysiotherapeut. Deze zorgprofessionals zijn aangesloten bij het ZorgNetwerk Voor Ruiters (ZNVR). In sommige gevallen kan fysiotherapie voor de ruiter (deels) worden vergoed door de zorgverzekeraar. Dit is niet anders dan voor voetbal of tennis. Zij kunnen ook met een sportblessure naar de fysio- of oefentherapeut.
De vergoeding van een behandeling bij de fysio- of oefentherapeut kan (deels) worden vergoed uit de aanvullende verzekering. Het hangt ervan af of jouw behandelaar een contract met jouw verzekeraar heeft afgesloten. Je kunt het altijd aan je behandelaar vragen als je twijfelt.
Intake van de ruiter
De fysio- of oefentherapeut start altijd eerst met een vraaggesprek. Dit noemen we de anamnese. De behandelaar stelt vragen over het ontstaan en beloop van je klachten. Ook wordt er gevraagd wat invloed heeft op de klachten, zoals wat de klachten vermindert en wat ze verergert.
Bij Noëlle zijn de klachten geleidelijk begonnen. Er was geen duidelijk beginmoment en ze heeft deze klachten al jaren. Na het paardrijden werden de klachten erger. Een wandeling met haar paard, lang staan en opstaan na een tijd zitten zorgen voor toename van klachten. Als de rugklachten toenemen trokken ze vaak door tot in de nek. Ook kreeg Noëlle hoofdpijn en ’s nachts soms uitstraling tot in de vingers, wat weer leidde tot een slechte nachtrust. Pijnstillers hielpen dan wel iets tegen de pijn, maar de oorzaak ging er natuurlijk niet mee weg.
Na het gesprek, waarin alle informatie rondom de klachten van de ruiter in kaart is gebracht, volgt ‘de inspectie in stand’. Daarbij wordt in rust (en eventueel in beweging) gekeken naar de houding.
Bij Noëlle bleek dat haar onderrug in rust in een ‘holle’ stand staat. Dit noemen we een ‘vergrote lumbale lordose’. Ook de ruststand van de voet was niet optimaal. Hierdoor leek in rust het bekken assymetrisch. Door de scheefstand van haar bekken zit ze in het zadel ook iets meer naar links geknikt.
Onderzoek van de ruiter
Na een eerste gesprek gaat de ruiterfysiotherapeut verder met het lichamelijke onderzoek. Hierbij wordt elk betrokken gewricht apart getest. Er kunnen testen worden afgenomen die gericht zijn op bijvoorbeeld bewegingsbeperkingen, bewegingsverloop en pijn. Eventuele betrokken spieren worden bij het onderzoek getest op lengte, kracht en mate van spierspanning.
Bij Noëlle bleek sprake van veel te hoge spierspanning, vooral in de nekspieren, rugspieren en de rechterbilspieren. Daarnaast was er te weinig kracht in de buikspieren. In het rechteronderbeen bleek het kuitbeen te zorgen voor een blokkade bij de knie. Het correct naar binnen kunnen draaien van de voet lukte niet goed. Dit is een beweging die in het paardrijden nodig is, bijvoorbeeld bij het wijken. Doordat de rechtervoet meer naar buiten gedraaid wordt, raakte de bilspier verkort en daarmee ook meer gespannen.
Deze spanning en verkorting dragen weer bij aan de optische ‘scheefstand’ van haar bekken. En omdat haar rug stug is kan deze de scheefstand niet goed worden opgevangen. Dat leidde vervolgens tot lokale klachten, waardoor daar ook meer spierspanning ontstond. Wanneer spieren lange tijd te veel gespannen zijn worden ze korter. Hierdoor trekken de rugspieren de rug van Noëlle verder naar een holle positie. Een (te) holle rug kan tijdens paardrijden de bewegingen niet goed opvangen. Dat veroorzaakt weer klachten tijdens en/of na het rijden. In het geval van Noëlle zagen we tijdens het rijden dat haar holle rug ervoor zorgde dat ze geneigd is iets naar voren te kiepen met haar bovenlichaam. Deze samenloop van beperkingen veroorzaakt balansverstoringen tijdens het rijden.
Noëlle ging hierdoor nog meer haar rugspieren aanspannen. De buikspieren werden daardoor niet voldoende ingezet. Daardoor was de core stability (oftewel rompstabiliteit) verminderd. Wanneer we bijvoorbeeld het been achter de singel moeten leggen, moeten de rug- en rompspieren weer extra aanspannen om toch nog enige balans te houden.
Het behandelplan voor de ruiter
Naar aanleiding van de eerste afspraak maakt de behandelaar een behandelplan. Wanneer de behandelaar ruiter en paard allebei behandeld maakt hij of zij deze voor beiden, maar wanneer je dierenfysiotherapeut geen ruiters behandelt dan maken de beide behandelaren onafhankelijk van elkaar een behandelplan.
Bij ruiter en paard zijn er vaak veel ‘behandelaars’ betrokken. Denk aan een hippisch oefentherapeut, ruiterfysiotherapeut, podotherapeut, dierenfysiotherapeut of ruitervitaalcoach. Maar ook een dierenarts, hoefsmid, zadelmaker, coach, psycholoog, (sport-)masseur of bitfitter kunnen worden betrokken bij jou en je paard. Het kan heel zinvol zijn om iedereen met elkaar in contact te brengen en te laten overleggen.
Om Noëlle uit haar vicieuze cirkel te helpen, zijn we eerst gestart met het wegnemen van de meest hevige pijn. In samenwerking met een bekkenfysiotherapeut is gewerkt aan de symmetrie van het bekken. Francis behandelde de wervelkolom. Naar aanleiding van de behandelingen kon Noëlle beter de bewegingen opvangen die bij het paardrijden plaatsvinden.
Wanneer je veel pijn hebt en als je slecht slaapt, dan bouw je sneller spierspanning op. Behandelingen met manuele technieken zoals manipulaties, mobilisaties en manuele triggerpoints werken ondersteunend aan actieve oefentherapie.
De nek is behandeld om beter te kunnen slapen en de uitstraling naar de vingers weg te nemen. Ook hebben we gewerkt aan het losmaken van het kuitbeen en het verminderen van de spierspanning eromheen. De voetstand is aangepakt, onder andere door steunzolen te laten aanmeten bij een podotherapeut. Noëlle kreeg ook oefeningen mee voor het verbeteren van mobiliteit, spierlengte en spierkracht.
Een podotherapeut meet zolen aan om te zorgen voor een betere positie van de voet. Bij een asymmetrische houding of bij bijvoorbeeld doorgezakte voetzolen helpen zooltjes voor een betere houding van de voet, wat doorwerkt in het hele lijf.
Nadat de basishouding verbeterd was en de balans tussen de verschillende spiergroepen genormaliseerd, zijn we op de Flexchair gaan oefenen.
De Flexchair helpt bij het ontwikkelen van een beter lichaamsgevoel. Een flexchair helpt om controle en coördinatie te verbeteren. Het helpt je als ruiter om een betere zit te krijgen. Hoe beter getraind je bent, hoe kleiner de kans dat de klachten terugkomen.
De Flexchair
De Flexchair is een zadelkruk waarvan het zadel in alle richtingen kan bewegen. Onder het zadel zit een sensor die via Bluetooth verbonden is met de laptop. Via speciale software worden de bewegingen van het zadel weergegeven op het beeldscherm. Er verschijnt een balletje in beeld dat over het hele scherm kan bewegen en daarmee de beweging van het zadel toont. Op het beeldscherm worden figuren weergegeven waarbinnen de persoon het balletje moet verplaatsen. Dit kan in verticale positie – voor het voorover- en achteroverkantelen van het bekken – of in horizontale positie, voor het naar links en rechts kantelen van het bekken. Ook een diagonale lijn is mogelijk, bijvoorbeeld voor het oefenen van bewegingen in zijgangen. Daarnaast kun je rondjes, achtjes en andere bewegingen trainen.
Je kunt de Flexchair inzetten voor zowel onderzoek als training. Tijdens het onderzoek wordt een meting gedaan, waarvan de resultaten worden vergeleken met de norm. Zo weet de ruiter hoe hij ervoor staat ten opzichte van andere personen.
De resultaten worden weergegeven in tabellen, waardoor zichtbaar wordt of de ruiter bijvoorbeeld meer naar links of naar rechts zit, meer moeite heeft met achterover- of vooroverkantelen, en hoe het met de coördinatie gesteld is.
Vragen die hierbij opkomen zijn:
- Zijn er compensatiemechanismen?
- Beweegt de ruiter meer vanuit de romp of vanuit het bekken?
- Haalt de ruiter bewegingen uit de benen?
- Trekt de ruiter een schouder op?
- Roteert de ruiter in de romp?
Op basis van deze combinatie van observaties en softwaregegevens kan een behandel- of trainingsplan worden opgesteld.
Voorbeelden van observaties:
- Bewegingsblokkades in de wervelkolom waarvoor mobilisatie of manipulatie mogelijk is
- Verminderde mobiliteit in de heup waarvoor de illopsoas rekoefeningen moet hebben
- Hoge spierspanning waarvoor dry needling wordt ingezet
- Buikspieren die onvoldoende aanspannen waarvoor krachttraining moet worden voorgeschreven
Dit zijn allemaal oefeningen die we ‘voorwaardescheppend’ noemen. Hoe beter je fysiek getraind bent, hoe minder kans je hebt op het ontwikkelen van een disbalans en klachten.
De Flexchair wordt door (zorg-)professionals ingezet in alle fases van de behandeling. De flexchair leert jou als ruiter onafhankelijk bewegen. Je leert bewustwording op het gebied van spierspanning en je kunt de Flexchair gebruiken om inzicht te krijgen in wat er gebeurt met je houding als je ontspant.
De flexchair wordt gebruikt voor alle klachten in schouder-, romp-, bekken en bovenbeenspieren. Je kunt deze trainingstool inzetten om te leren in de juiste dosering aan te spannen of te ontspannen. Zo kom je tot een goede coördinatie, een goede balans en optimale controle over je houding en zit.
Door middel van aanwijzingen leert jouw Flexchairtrainer je wat er gebeurt met jouw houding en zit op het paard en wat er gebeurt als je iets aanpast aan je houding.
Intake en onderzoek van het paard
Ook de dierenfysiotherapeut neemt een anamnese af bij een eerste afspraak. De ruiter moet uitgebreid antwoord geven over het ontstaan en beloop van de klachten. Daarna volgt het onderzoek en maakt de dierenfysio een behandelplan.Vaak wordt voor de eerste afspraak ruimer de tijd ingepland, zodat de dierenfysiotherapeut goed kan onderzoeken. Dit is meestal ook zo bij de ruiter.
Nu werd het tijd om ook het paard te onderzoeken, want Noëlle had duidelijk minder klachten. Zij ging goed vooruit, maar daarmee was het probleem bij rechtsom rijden nog niet opgelost.
Francis heeft bij Hippo dezelfde fysiotherapeutische stappen doorlopen als bij Noëlle. Zij start bij alle paarden met een uitgebreid vraaggesprek. Dit wordt vervolgd door de ‘inspectie in stand’ (kijken naar de rustpositie van het paard), de ‘ inspectie van het gaan’ (bewegen op de volte en op de rechte lijn) en uiteindelijk het lichamelijk onderzoek waarbij bij het paard alle gewrichten, spieren, pezen, banden en wervels onderzocht.
Samenvatting bevindingen Hippo
Uit de intake komen altijd bevindingen. Vaak zie je dat er een logische samenhang is tussen klachten van de ruiter en de klachten van een paard. Dit was bij de gezamenlijke problemen van Noëlle en Hippo ook het geval.
- Hippo kon moeilijk naar rechts inbuigen in zijn borst- en lendewervels. Er zat een bewegingsbeperking bij zijn eerste en tweede nekwervels. Hierdoor kon hij moeilijk stelling nemen. Door zijn hoofd te kantelen of draaien compenseerde hij deze beperking.
- Zijn bekken zat vast waardoor hij moeite had zijn rechter achterbeen onder te laten treden. Dit maakte het inbuigen naar rechts vanuit zijn lendenen moeilijker. Dit maakt dat Noëlle meer been moest geven met rechts ten opzichte van links voor hetzelfde resultaat. Logisch dat de rechterzijde van Noëlle overbelast werd.
- Een andere reden waarom Hippo zijn rechterachterbeen minder ver naar voor plaatse was omdat hij klachten had aan het checkligament van zijn linkervoorbeen. Door in draf zijn rechter achterbeen eerder aan de grond te zetten kon hij het linker voorbeen ontzien. Ook daarom wilde hij liever niet inbuigen naar rechts om het gewicht niet teveel op links voor te hoeven brengen.
- Tevens bleek Hippo darmklachten te hebben met regelmatig periodes van forse diarree en/of mestwater. Hij had hierdoor vaak een opgeblazen buik en daardoor inmiddels verzwakte buikspieren. Hij stond en liep liever met een holle rug en “een hangbuikje”. Voor Noëlle was het hierdoor ook moeilijk om tijdens het rijden de buikspieren van Hippo te trainen en hem goed over de rug te kunnen laten lopen.
- Naast dat Noëlle de beenhulp niet uit haar kuitdruk kon halen, had Hippo de kracht niet om zijn buikspieren actief in te zetten. Hippo liep het liefst met zijn hoofd in de lucht, zijn rug hol en zijn achterbeen niet onder de massa. Het liefst ging hij recht door de wending in plaats van zijn lichaam in te buigen.
Behandeling van paard Hippo
Voor Hippo is een multidisciplinair behandeltraject gestart. Niet alleen Noëlle maar ook Hippo kreeg ‘steunzolen’ in de vorm van tijdelijk orthopedisch beslag om het checkligament te helpen herstellen. Steunzolen helpen een paard met het verbeteren van de hoefstand. Met een betere hoefstand kan een paard beter zijn benen afwikkelen. Door de zolen was het niet meer nodig voor Hippo om tijdens het draven zijn rechter achterbeen eerder op de grond te plaatsen dan zijn linker voorbeen tijdens de diagonale beenzetting.
Francis heeft het bekken, de gehele wervelkolom en de voorbenen van Hippo behandeld om de mobiliteit te verbeteren. Hierdoor kwam er weer symmetrie in de bewegingen naar links en rechts van zijn lichaam. Ook is de aquatrainer ingezet om zijn spierkracht te verbeteren.
Zijn darmen werden in de kliniek behandeld om te voorkomen dat hij buikpijnen ervaart. Dit wordt nu nog steeds gemonitord zodat hij geen last meer heeft van een opgeblazen buik. Om Hippo eerst de kans te geven zijn lichaam weer te laten aansterken hebben Francis en Noëlle aan de hand met hem gewerkt. Hierbij heeft het accent gelegen op het goed ondertreden van het achterbeen, het sterker maken van de buikspieren en het nagevelijk over de rug kunnen lopen zowel linksom als rechtsom.
Daarna is de training geleidelijk overgegaan naar rijden. Hierbij hebben zowel Hippo als Noëlle geleerd hun lichaam weer op een gezonde manier te trainen. Allebei in balans en met de juiste dosering van rug- en buikspieren in de juiste lichaamshouding. Het gehele proces heeft tijd gekost, maar ook geleid tot een duurzaam resultaat.
Wanneer fysieke problemen worden aangepakt is het van belang om ook aanpassingen te doen in het rijden. Een trainingsschema, goede oefeningen en een gedegen warming-up en cooling-down helpen in het verminderen van de kans op een blessure. Dit geldt voor ruiter en voor paard.
Wisselwerking tussen ruiter en paard
Doordat Hippo stijf de rechter bocht doorging, heeft Noëlle meer met haar rechterbeen moeten begeleiden en daardoor meer spanning aan haar rechterkant opgebouwd. Wanneer het bekken van de ruiter meer naar links komt, ervaart het paard meer druk van bovenaf op de linker rugspier dan op zijn rechter rugspier. Daardoor zal het paard zijn linker rugspier meer aanspannen dan de rechter rugspier. Wanneer het paard de linker rugspier meer aanspant zal hij dus eerder inbuigen naar links in plaats van naar rechts. Zo is Hippo dus een voorkeur gaan ontwikkelen voor de contra buiging door de bocht gaan of recht blijven in zijn rug.
Het is niet altijd makkelijk om de oorzaak van klachten te achterhalen, maar met behulp van een goed onderzoek kun je wel de vicieuze cirkel van klachten doorbreken. Het behandelen van zowel ruiters als paard zorgt bijna altijd voor het beste resultaat. De ruiter uit dit verhaal had met haar fysieke klachten invloed op het paard en het paard met zijn fysieke klachten op de ruiter. In de praktijk zien wij dat behandeling van de combinatie (ruiter en paard samen) zorgt voor het beste resultaat. Dit voorbeeld laat zien dat met de juiste hulp en goede begeleiding de combinatie uit een vicieuze cirkel gehaald kan worden!
Wanneer de linker rugspier langdurig meer aangespannen wordt, kan deze verkorten en daarmee belemmerd de spier de mogelijkheid voor zijn wervelkolom om naar rechts in te buigen. De ruiter gaat dan nog meer haar best proberen te doen, maar vaak is in dit stadium het niet meer op te lossen met alleen technisch correct rijden en zal de dierfysiotherapeut eraan te pas moeten komen om de wervelkolom weer beweeglijk te krijgen.
Hoe gaat het nu met ruiter en paard
Het is voor zowel Hippo als Noëlle weer een plezier om samen te rijden. Ze zijn beiden zonder pijn tijdens of na de training. Er is geen verschil meer tussen links en rechts. De nageefelijkheid vanuit het achterbeen wordt netjes op twee benen gereden. De ruiter is beter in balans en helpt het paard.
Hippo heeft geen hoefijzers meer nodig. Het checkligament functioneert weer goed. Het bekken kan goed kantelen. Hij treedt met zijn achterbenen weer ruim over de afdruk van zijn voorbenen. De buik heeft een goede vorm aangenomen en ook de wervels zijn in alle richtingen heel soepel.
De darmklachten van Hippo zullen helaas chronisch blijven, maar gelukkig heeft hij het niet elke dag. Per dag wordt dan ook aangekeken of Hippo zich fit voelt om te sporten of dat hij het liever een dagje rustig aan kan doen. Als hij last heeft van winderigheid en een opgeblazen buik wordt er niks van hem verlangd. Op de dagen dat hij lekker in zijn energie zit is hij heel werkwillend. Hij kan ondertussen zijn energie op een prettige manier kwijt met werk aan de hand of onder het zadel. Zo zijn welzijn voor mens en dier gewaarborgd en genieten ze samen van een uurtje sporten. Zowel Noëlle als Hippo maken eens in de zoveel tijd ter controle / ouderhoud en preventie een fysio afspraak.
Herken je je in deze of soortgelijke klachten? Zou jij ook willen weten of fysiotherapie jou en je paard kan ondersteunen? Kijk dan op de zorgzoeker van ZNVR.nl voor een ruiterfysiotherapeut bij jou in de buurt. Een dierenfysiotherapeut vindt je via www.nvfd.nl.
Wie is Francis Gommans?
Francis is ruim 19 jaar werkzaam in Limburg als ruiterfysiotherapeut en heeft ruim 16 jaar haar eigen dierenfysiotherapie praktijk. Ze heeft meerdere specialisatie en opleidingen gevolgd. Zij deelt haar kennis in binnen- en buitenland middels haar eigen online academy, masterclasses, lezingen en clinics. Daarnaast schrijft ze informatieve artikelen namens de Nederlandse Vereniging voor dierenfysiotherapeuten.
